Το μάθημα μαρξιστικής συμπεριφοράς του Ζωρζ Λαμπικά (1930-2009)
 
Ημερομηνία δημοσίευσης: 19/07/2009

του Αντρε Τοζελ

"Η εργατική τάξη δεν υπάρχει πια. Αλλά αυτή τα λούζεται όλα"

"Ο κομμουνισμός είναι το μόνο αντίβαρο, το μόνο αντίδοτο, η μόνη θεραπεία, η μόνη εναλλακτική λύση στην κοινωνία της εκμετάλλευσης του καπιταλισμού χωρίς ανθρώπινο πρόσωπο. Όλοι οι κολασμένοι της Γης το ξέρουν αυτό, αυτοί που είναι όλο και περισσότεροι και όλο και πιο κολασμένοι… Μόνο τα καθάρματα δεν είναι μαζί τους και από αυτό τα αναγνωρίζει κανείς".

Οι αφορισμοί αυτοί, που περιέχονται σε ένα από τα τελευταία έργα του Ζωρζ Λαμπικά, το Démocratie et révolution (2002), μεταφέρουν τον τόνο της μοναδικής φωνής εκείνου που μόλις μας άφησε. Ενός σπάνιου μαρξιστή και κομμουνιστή διανοούμενου στη Γαλλία, ο οποίος κατάφερε να διατηρήσει τον προσανατολισμό του μέσα στην καταιγίδα του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού χωρίς να προδώσει τις αρχές του. Ο Ζωρζ Λαμπικά είναι, πρώτα από όλα, η φωνή εκείνη που δεν σταματά να υπενθυμίζει στη σκέψη, και ιδιαίτερα στη φιλοσοφία, τη θέση της στον κόσμο, την κατάσταση του κόσμου και την απάνθρωπη συνθήκη στην οποία έχουν περιέλθει οι περισσότεροι άνθρωποι. Είναι αυτός που αναζητά μια διαφορετική φωνή για έναν κομμουνισμό εντός αυτού του κόσμου και σε αυτή τη χρονική συγκυρία. Αυτό είναι το οδηγητικό νήμα του σημαντικού του έργου: δεκαπέντε περίπου βιβλία, άλλες τόσες επιμέλειες συλλογικών τόμων, πολλά άρθρα και συμμετοχές σε συνέδρια και περιοδικά, στη Γαλλία και διεθνώς. Κάποτε πρέπει να μελετηθεί αυτό το πολυσχιδές έργο.

Με μια μαρξιστική παιδεία διαμορφωμένη από το έργο του Ανρί Λεφέβρ και του Λουί Αλτουσέρ, αποφεύγοντας να τους φέρει σε αντιπαράθεση, ο Λαμπικά δεν σταμάτησε ποτέ να υποστηρίζει την ανεκτίμητη συμβολή του Μαρξ και τη συνεισφορά των κριτικών και επαναστατών μαρξιστών, αφού η μία δεν υπάρχει χωρίς την άλλη. Για τον Λαμπικά, η ανάγκη να επαναξιολογηθεί κριτικά ο Λένιν, ο Μάο και ο Κάστρο δεν σήμαινε ποτέ μόνο την επιστροφή στους κόλπους ενός σοσιαλφιλελευθερισμού αναγεννημένου από το ελιξίριο μιας επικοινωνιακής νεότητας ή βαφτισμένου στα νάματα της αντιπροσώπευσης.

Η επιλογή για μια μαρξιστική κριτική της καπιταλιστικής κοινωνίας συνδέεται καταρχήν με την ανάλυση του κόσμου από τη σκοπιά μιας αντιαποικιακής και αντιιμπεριαλιστικής πολεμικής που πολύ νωρίς εφάρμοσε ο Λαμπικά κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Αλγερίας και κατά την παραμονή του στη χώρα αυτή, όπου γνώρισε και τη γυναίκα του τη Νάντια. Ξεχνάμε συχνά ότι ο Ζωρζ Λαμπικά άρχισε την ενασχόλησή του με την έρευνα μελετώντας τους αρχαίους άραβες στοχαστές αναζητώντας μια ορθολογιστική οπτική της ιστορίας και της φιλοσοφίας, όπως αυτή του Ιμπν Χαλντούν (La Mukkadima, le rationalisme d' Ibn Kaldhoun, 1966 και Politique et religion chez Ibn Kaldhoun, Αλγέρι 1966) και του Ιμπν Τουφάλ (Ibn Tufail, le philosophe sans maître, Αλγέρι 1969). Η εργατική τάξη εντάσσεται άμεσα στην πολυπλοκότητα των μορφών της και δεν διαχωρίζεται ποτέ από τους καταπιεσμένους λαούς. Ο Μαρξ, που έγινε ξανά επίκαιρος με την αποφασιστική συμβολή του Λουί Αλτουσέρ, έδωσε σε αυτή την ηθική και πολιτική επιλογή τη θεωρητική της βάση και οδήγησε τον Λαμπικά σε μια συγκεκριμένη στάση απέναντι στη φιλοσοφία, η οποία αποτέλεσε οδηγό για όλο το μετέπειτα έργο του. Στη διδακτορική του διατριβή στη φιλοσοφία, που τον οδήγησε σύντομα στη θέση του βοηθού και κατόπιν του καθηγητή στη Ναντέρ, ο Λαμπικά πραγματεύεται τη θέση της φιλοσοφίας στον μαρξισμό (Le statut marxiste de la philosophie, εκδ. Complexes, Βρυξέλλες και εκδ. Vrin, Παρίσι 1977). Μελετά την έξοδο από τη φιλοσοφία του νεαρού Μαρξ των ετών 1841 και 1848 στο πλαίσιο της θεωρίας που ανέπτυσσε τότε ο Αλτουσέρ περί επιστημολογικής τομής ή ρήξης. Ο Μαρξ δεν θέλει να συγκροτήσει μια ακόμη φιλοσοφία που θα προέκυπτε από την ένωση του ιστορικού υλισμού, δηλαδή της επιστήμης των αντικειμενικών νόμων της ιστορίας, και του διαλεκτικού υλισμού, της γενικής ιδέας των νόμων της σκέψης, της φύσης και της ιστορίας. Ήδη πολύ νωρίς απορρίπτεται η ακατόρθωτη σύνθεση, την οποία υπερασπίστηκε ο σοβιετικός μαρξισμός-λενινισμός και η οποία έγινε επίσημη αλήθεια, η Βίβλος που διαδόθηκε ευρέως από το γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στις σχολές του.

Μια πολιτική και πολεμική αντίληψη της φιλοσοφίας

Η κριτική αυτή αναπτύχθηκε στο Le marxisme-léninisme, éléments pour une critique (Editions Bruno Huisman, 1984). Είναι η βάση της μόνιμης διαμάχης του Λαμπικά με τον Λυσιέν Σεβ (Lucien Sève), που ήθελε να δώσει τότε μια αποδεκτή εκδοχή μιας υλιστικής και διαλεκτικής μαρξιστικής φιλοσοφίας. Για τον Λαμπικά η φιλοσοφία έχει μονίμως την τάση να συγκροτείται αυτοαναφορικά, αυτοτελώς, και να ξεχνά ότι ανήκει στον ιστορικό κόσμο με τις διαμάχες και τις συγκρούσεις του. Η φιλοσοφία είτε αρνείται αυτό τον δεσμό είτε προχωρεί σε μια έμμεση ή άμεση απολογία για την κατάσταση του κόσμου προς όφελος της κυριαρχίας. Δεν πρόκειται τόσο για μαρξιστική φιλοσοφία όσο για μαρξιστική πρακτική και μαρξιστική θέση της φιλοσοφίας. Αυτή καλείται να επιδοθεί σε μια μόνιμη κριτική για τον μετασχηματισμό της σε κρατική ή κομματική ιδεολογία. Η πρακτική αυτή οδηγεί σε μια θέση που επιτρέπει την υπεράσπιση και διεύρυνση της γνώσης της ιστορίας με μια έννοια όχι οικονομίστικη αλλά αποφασιστικά ανοιχτή σε μια πολιτική και ιδεολογική ανάκαμψη της πάλης των τάξεων και των καταπιεζόμενων μαζών. Η πολιτική και πολεμική αυτή αντίληψη της φιλοσοφίας εξηγεί και το γιατί ο Λαμπικά κράτησε αποστάσεις από τον Γκράμσι, τον οποίο γνώριζε καλά, αλλά αμφισβητούσε τη σοσιαλφιλελεύθερη ερμηνεία του έργου του που κυριαρχούσε τότε στο Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Προτίμησε τον κριτικό κομμουνισμό του Αντόνιο Λαμπριόλα από μια φιλοσοφία της πράξης που κινδύνευε να μεταφέρει στο επίπεδο του απολύτου την ιδέα της κατανόησης του κόσμου. Έτσι οργάνωσε το πρώτο συνέδριο αφιερωμένο στον ιταλό στοχαστή Αντόνιο Λαμπριόλα, D'un siècle à l'autre, στα 1987 (Méridiens, Παρίσι). Αυτές οι θέσεις του παγιώνονται την ίδια εποχή με τη σημαντική μελέτη του 1987, επίσης αφιερωμένη στον Καρλ Μαρξ, Les Thèses sur Feuerbach (Presses Universitaires de France, Παρίσι).

Ο Λαμπικά ήλπιζε για καιρό ότι το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, στο οποίο ανήκε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '70-αρχές δεκαετίας του '80, θα ήταν σε θέση να αναμορφωθεί και να αποβάλει το βάρος του σταλινισμού, χωρίς να οδηγηθεί σε μια σοσιαλιστική-ρεφορμιστική κατεύθυνση, χωρίς να ευθυγραμμιστεί με τον φετιχισμό μιας καθαρής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Όπως και ο Αλτουσέρ, πίστευε πως ήταν ανάγκη να ξεφύγει η αριστερά από τον σταλινισμό, και με αυτό το πνεύμα συμμετείχε στα γεγονότα του 1968 και ενδυνάμωσε τον δεσμό του με την αντιιμπεριαλιστική πάλη σε συντονισμό με τον Σαμίρ Αμίν (Samir Amin). Εγκατέλειψε το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, αφού πολλές φορές έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου μαζί με άλλους σχετικά με τις αντιφάσεις της πολιτικής του κοινού προγράμματος (κυρίως μαζί με τον Ε. Μπαλιμπάρ, τον Ζ. Μπουά (G. Bois) και τον Ζ.Π. Λεφέβρ στο Ouvrons la fenêtre camarades! το 1979). Εντούτοις, συνέχισε την πολιτική του δραστηριότητα σε διάφορους κύκλους στοχασμού και πρωτοβουλιών, σε περιοδικά όπως το Utopie critique ή οι εκδόσεις Temps des Cerises. Αφιέρωσε το σημαντικότερο μέρος της δραστηριότητάς του στην προσπάθεια να συγκεντρώσει τις διαφορετικές φωνές των μαρξισμών που έπαιξαν σημαντικό πολιτισμικό ρόλο κατά τα έτη 1961-1980. Αναδείχθηκε έτσι σε μεγάλο οργανωτή της θεωρητικής και πολιτικής κουλτούρας. Μέχρι τη συνταξιοδότησή του, ήταν υπεύθυνος ενός --μοναδικού στο είδος του-- ερευνητικού κέντρου στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ για την έρευνα της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής φιλοσοφίας. Το κέντρο αυτό οργάνωσε πολλά συνέδρια και το χαρακτήριζε ένα πραγματικά φιλελεύθερο πνεύμα. Σταθερός στις θεωρητικές και πολιτικές του πεποιθήσεις, ο Λαμπικά επέδειξε αξιοσημείωτη ευρύτητα πνεύματος, συγκεντρώνοντας όλες τις απόψεις της κριτικής σκέψης, ελπίζοντας να εργαστεί για τη διατύπωση μιας καινούριας κριτικής θεωρίας με βάση τον Μαρξ και τους κλασικούς, αλλά ανοιχτής και χωρίς σεχταρισμούς. Βοήθησε πολλούς ερευνητές να γίνουν γνωστοί. Στην καρδιά αυτής της ομάδας σχηματίστηκε αρχικά, πριν αυτονομηθεί, το περιοδικό Actuel Marx, υπεύθυνος του οποίου ήταν ο Ζακ Μπιντέ (Jacques Bidet) και για ένα διάστημα ο Ζακ Τεξιέ (Jacques Texier). Το περιοδικό αυτό συνεχίζει ακόμα το έργο του για την αναμόρφωση της θεωρίας και της πολιτικής.

Ένας (αυτο)κριτικός μαρξισμός

Στην καρδιά αυτής της προσπάθειας για την επεξεργασία ενός (αυτο)κριτικού μαρξισμού βρίσκεται η σύνταξη και έκδοση, το 1981, του Κριτικού λεξικού του μαρξισμού σε συνεργασία με τον Ζεράρ Μπενσυσσάν (Gerard Bensussan), που μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες και γνώρισε πολλές επανεκδόσεις. Το έργο, που παραμένει αναντικατάστατο, συγκέντρωσε εκατό περίπου συνεργάτες και επέτρεψε να επισημανθούν όχι μόνο οι κύριες ιδέες που διατύπωσε ο Μαρξ και χιλιάδες μαρξιστές, αλλά και να αποκατασταθούν μορφές που αποσιωπήθηκαν από τη σταλινική ορθοδοξία. Το Dictionnaire critique du marxisme αποτελεί στροφή, αλλά ταυτόχρονα εμπλέκεται σε ένα ειρωνικό παράδοξο. Αποτελεί στροφή, καθώς προσφέρει έναν απολογισμό του τι ήταν η μαρξιστική έρευνα στη Γαλλία, όταν ήλπιζε κανείς ότι μετά το 1968 ανοίχτηκε ένας νέος επαναστατικός ή ισχυρώς αναμορφωτικός δρόμος. Η στροφή όμως αυτή αντιστρέφεται δημιουργώντας ένα παράδοξο, γιατί στη Γαλλία άρχισε τότε η φιλελεύθερη αντεπανάσταση, αρχικά υπό το μανδύα του μεταρρυθμισμού χωρίς μεταρρυθμίσεις (réformisme sans réformes) του Μιτεράν και του Σοσιαλιστικού Κόμματος, ακολουθούμενη από την άγρια πολεμική κατά του ολοκληρωτισμού που ένωσε τις φιλελεύθερες δυνάμεις και την επονομαζόμενη σύγχρονη Δεξιά. Η μεταμοντέρνα ροπή συμπαρέσυρε λοιπόν τον μαρξισμό την ίδια στιγμή που ο σοβιετικός κομμουνισμός τελείωνε οριστικά. Πολλοί μαρξιστές ακολούθησαν μια σοσιαλφιλελεύθερη θεωρητική τροχιά, λίγο ή πολύ κοινωνιοκεντρική, υπέρ μιας συμμετοχικής δημοκρατίας φλύαρης αλλά αδύναμης μπροστά στην άνοδο του ρατσισμού και του εθνικισμού, την κατάρρευση του κράτους πρόνοιας, την αντεπανάσταση που ξεκίνησε από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό που δεν είχε πια αντιπάλους. Η προσπάθεια του Λαμπικά βρισκόταν στον αντίποδα: ενώ ξεκίνησε επιδιώκοντας μια θεωρητική και πολιτική επίθεση αναγέννησης του μαρξισμού και του κομμουνισμού, βρέθηκε αντιμέτωπος με τον άχαρο και δύσκολο στόχο να οργανώσει μια στρατηγική υποχώρηση για να αποφύγει την ολοκληρωτική διάσπαση των δυνάμεων της αμφισβήτησης που εμπνέονται από τον κομμουνιστικό μαρξισμό. Επέδειξε εκεί μια σταθερότητα πραγματικά στωική και αρνήθηκε να τα παρατήσει. Συνέχισε τη σκέψη του κατανοώντας την καινούρια έννοια ενός ανελέητου παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και προειδοποιώντας για την καταστροφική του δύναμη. Αυτή η πεισματική αντίσταση, αυτό το μάθημα της στρατευμένης επιμονής εκφράστηκε ιδιαίτερα στα δύο τελευταία του έργα, τη συλλογή άρθρων Démocratie et révolution (2002, Le Temps des Cerises) και τη συστηματική μελέτη Théorie de la violence (2007, εκδ. Citta del Sole, Νάπολη και εκδ. Vrin, Παρίσι).

Επαντάσταση, μαζική δημοκρατία και βία

Αυτά τα δύο έργα είναι κατά κάποιον τρόπο η κληρονομιά που μας αφήνει. Ο Λαμπικά, που πάντα έπαιρνε τον Λένιν στα σοβαρά, δεν ήταν ποτέ αντιδημοκράτης. Σκέφτεται όμως ότι η δημοκρατία στις μέρες μας είναι μια ολιγαρχία που λύνει τα χέρια στις επικρατούσες πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις και μπορεί μόνο να οδηγήσει σε μια επανάσταση που θα την προκαλέσει αντιστρόφως το δημοκρατικό έλλειμμα. Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς επανάσταση, αλλά ούτε επανάσταση μέσα σε μια μαζική δημοκρατία. Πρέπει συγχρόνως να επανέλθουμε στο ερώτημα της βίας. Αν είναι αλήθεια ότι πολύ συχνά η νόμιμη αντιβία των εκμεταλλευόμενων τάξεων και λαών δεν μπόρεσε να αποφύγει μια υπερβολική, ανεξέλεγκτη και αδικαιολόγητη βία, δεν πρέπει, από την άλλη, να ξεχνάμε την ανήκουστη και απείρως μεγαλύτερη βία του καπιταλιστικού συστήματος που φτάνει στο όριο του ανεκτού. Αυτή η σωτήρια υπενθύμιση βρισκόταν ήδη στη μελέτη του 1990 Robespierre, une politique de la philosophie (Presses Universitaires de France, Παρίσι), που αποκαθιστά το πρόσωπο του επαναστάτη αποκαλύπτοντας τον φιλόσοφο ενός ριζοσπαστικού φυσικού δικαίου που συγγενεύει πνευματικά με τον Ερνστ Μπλοχ (Ernst Bloch), έναν συγγραφέα που αγαπούσε ιδιαίτερα ο Λαμπικά.

Ο Ζωρζ Λαμπικά είναι ένας στοχαστής και ένας εμπνευσμένος στρατιώτης του πιο ακέραιου και πιο καθολικού πολιτικού πάθους. Θέλησε κατά κάποιο τρόπο να δώσει στον μαρξισμό και τη μαζική πολιτική του αυτό που ο Μακιαβέλλι και ο Λένιν έδωσαν εν γένει στην πολιτική: την ιδιαίτερη φιλοσοφία της. Κάποιοι ανέδειξαν το γεγονός ότι η κριτική του στη φιλοσοφία επέδειξε κάποια αδιαφορία για τις μεγάλες στιγμές του φιλοσοφικού στοχασμού του περασμένου αιώνα, με έναν σχετικό σκεπτικισμό για τις θεωρητικές κατασκευές, μακριά από μια συστηματική θεωρητική συγκρότηση. Αυτό είναι ένα ερώτημα προς συζήτηση, λαμβάνοντας υπόψη τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία στου στοχασμού στη Γαλλία και στο εξωτερικό που αποσιωπήθηκαν. Ο Λαμπικά δεν έκανε φιλοσοφία με την έννοια του Σαρτρ, του Μερλώ-Ποντύ, του Μπαντιού, του Ντελέζ, του Μπαλιμπάρ, του Νανσύ, του Καστοριάδη, του Φουκώ. Δεν ανέπτυξε καμία θεωρία με την έννοια που το έκανε ο Μπουρντιέ, o Χάμπερμας, o Μπιντέ, ενώ συχνά λειτουργεί σαν σωτήρια υπενθύμιση πραγμάτων που ξεχνιούνται ή από τα οποία κανείς παρεκκλίνει.

Απέναντι σε όλους όσους δικαιολογημένα λένε ότι δεν μπορούμε να αναζητούμε τα πάντα στον Μαρξ, ο Ζωρζ Λαμπικά ακούραστα υπενθυμίζει, εξίσου δικαιολογημένα, ότι τίποτα δεν γίνεται χωρίς τον Μαρξ, χωρίς μια αναγεννημένη κριτική της αστικής κοινωνίας του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, πράγμα που παραμένει πάντα μια ιδέα καινούρια, ακόμα πιο καινούρια. Ο Λαμπικά δυσπιστεί απέναντι στις εκλεκτικιστικές φιλοσοφικές κατασκευές, τις πρώιμες συνθέσεις που θέλουν να κλείσουν τις τρύπες με τις οποίες το πραγματικό μας πληγώνει και μας προκαλεί. Ας πάμε παραπέρα. Ο Λαμπικά δεν είναι τόσο αντιφιλοσοφικός όσο μας κάνει να πιστεύουμε με τον μαχητικό του τρόπο. Πάντα εκδήλωνε ένα θεωρητικό και πολιτικό σεβασμό για το έργο του Ανρί Λεφέβρ, στου οποίου την επανέκδοση συνέβαλε κυρίως με την εισαγωγή μιας νέας έκδοσης της Métaphilosophie. Εκεί δεν πρέπει να αναζητήσουμε τον χαρακτήρα της φιλοσοφίας του Λαμπικά, μιας φιλοσοφίας ανοιχτής στο μετασχηματισμό των επιστημονικών πεδίων και των πολιτικών στρατοπέδων; Η σοβαρή μελέτη των ανέκδοτων ακόμα χειρογράφων του μπορεί να επιφυλάσσει εκπλήξεις. Ας ελπίσουμε ότι η μελέτη αυτή θα δρομολογηθεί σύντομα. Σε κάθε περίπτωση, ένα μεγάλο ευχαριστώ, Ζωρζ, για το θεωρητικό και πολιτικό σου ανάστημα σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς!

μετάφραση: Ειρήνη Βλάχου

Ο Ζωρζ Λαμπικά πέθανε στις 12 Φεβρουαρίου 2009.

O André Tosel, καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Νίκαιας, είναι ένας από τους γνωστότερους γάλλους μαρξιστές. Το άρθρο του "La leçon de maintien marxiste de Georges Labica" δημοσιεύτηκε στην "Humanité" στις 20.2.2009.

  • lisseurs ghd
  • lisseur ghd styler
  • sacs louis vuitton
  • sacs louis vuitton pas cher
  • lisseur ghd
  • ghd pas cher
  • achat Sac louis vuitton
  • sacs louis vuitton pas cher
  • sac louis vuitton soldes en ligne
  • chaussures semelle rouge pas cher
  • Sacs Louis Vuitton Pas Cher En Ligne
  • christian louboutin pas chere
  • air jordan 11 pas cher
  • louboutin femme escarpin pas cher
  • christian louboutin pas cher
  • air jordan 6 femme pas cher
  • Air Jordan Pas Cher Magasin
  • Sac louis vuitton Pas Cher Magasin
  • Vente Sac louis vuitton soldes
  • Vente sac louis vuitton
  • air jordan 11 pas cher
  • air jordan 6 retro
  • achat sac louis vuitton